Home / HEADER-NEWS / Η Διδακτική Σύνθεσης της Περίληψης

Η Διδακτική Σύνθεσης της Περίληψης

Δημοσιεύτηκε: 9:56 μμ Ιανουάριος 4th, 2016  


EKTHESI

Η Διδακτική Σύνθεσης της Περίληψης

ΣΚΟΥΡΤΗ ΜΑΡΙΑ, ΔΙΠΛΟΥ ΜΑΡΙΝΑ, ΜΑΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ 

Η περίληψη είναι σύνθετη γνωστικό–γλωσσική διαδικασία και για αυτό οι μαθητές όλων των βαθμίδων και ιδίως του δημοτικού σχολείου, συναντούν σημαντικές δυσκολίες. Δυσκολίες, όμως, συναντούν και οι εκπαιδευτικοί κατά τη διδασκαλία της περίληψης και ως εκ τούτου, περιορίζονται συνήθως σε γενικές υποδείξεις του τύπου «Γράψτε τα σημαντικά με λίγα λόγια», ενώ είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι οι μαθητές ούτε τα σημαντικά στοιχεία του αρχικού κειμένου μπορούν να εντοπίσουν με ευκολία ούτε όσα επιλέγουν ως σημαντικά μπορούν να τα αποδώσουν με λίγα λόγια, αν δεν τους βοηθήσει ο εκπαιδευτικός συστηματικά και με εξειδικευμένες τεχνικές πύκνωσης του λόγου.

Πρώτα, λοιπόν, οι μαθητές των μικρών τάξεων πρέπει να διδαχτούν και να εξασκηθούν στη περίληψη παραγράφων και μετά να προχωρήσει ο εκπαιδευτικός στη περίληψη εκτενέστερων κειμένων.
Η συστηματική διδασκαλία μπορεί να αρχίσει από τη Δευτέρα τάξη του Δημοτικού Σχολείου. Στην ηλικία αυτή οι μαθητές έχουν συλλάβει την έννοια της περίληψης, αλλά, βεβαίως, δεν ξέρουν πώς να γράφουν μια περίληψη. Για το λόγο αυτό αρχικά δίνονται ερωτήσεις που απαντούν σε σημεία που θα έπρεπε να συμπεριληφθούν σε μια περίληψη ή τους ζητείται να αποδώσουν το κείμενο «με δικά τους λόγια», με απόρροια οι μαθητές να εξασκούνται και να μυούνται στο τρόπο γραφής της περίληψης, ανάλογης με την ηλικία τους.

Ο Η. Ματσαγγούρας (1999), προτείνει μεθόδους διδασκαλίας περίληψης. Ένα μοντέλο διδασκαλίας της περίληψης παρουσιάζεται στη συνέχεια. Προκειμένου να καταστήσουμε κατανοητή και κατά συνέπεια πιο εύκολη την περίληψη σε μαθητές και εκπαιδευτικούς, αναλύεται η όλη διαδικασία στα δομικά της βήματα και προτείνουμε διδακτικές τεχνικές στήριξης των μαθητών σε καθένα από τα βήματα αυτά.

Αναλυτικότερα, ο μαθητής για τη σύνθεση της περίληψης πρέπει πρώτα να έχει μελετήσει και κατανοήσει σε μεγάλο βαθμό το πληροφοριακό περιεχόμενο του κειμένου. Η κατανόηση, λοιπόν, αποτελεί προϋπόθεση για να αρχίσει η διαδικασία σύνθεσης της περίληψης, η οποία διαρθρώνεται στα εξής πέντε βήματα:

Πρώτο βήμα της όλης διαδικασίας είναι η ανάλυση και η ταξινόμηση του συνόλου των πληροφοριών του αρχικού κειμένου σε βασικές πληροφοριακές μονάδες. Με τον όρο πληροφοριακή μονάδα εννοούμε σύνολο σχετικών πληροφοριών που αναφέρονται σε μια σημαντική πλευρά του θέματος. Για παράδειγμα, όλες οι πληροφορίες ενός περιγραφικού κειμένου που αναφέρεται στην εσωτερική ζωή μέσα σε ένα χώρο, όπως είναι η σχολική τάξη, αποτελούν μία διακριτή πληροφοριακή μονάδα. Μία δεύτερη διακριτή πληροφοριακή μονάδα αποτελούν οι πληροφορίες που αναφέρονται στον εξοπλισμό της τάξης.

Για να ταξινομήσουμε τις πληροφορίες ενός κειμένου σε πληροφοριακές μονάδες, έχουμε ανάγκη από κριτήρια ταξινόμησης, όπως τα δομικά στοιχεία που απαρτίζουν το συγκεκριμένο είδος του κειμένου, όπως είναι, για παράδειγμα, το χωροχρονικό πλαίσιο και η δράση των ηρώων στα αφηγηματικά κείμενα. Η σύλληψη της δομής του αρχικού κειμένου βοηθάει και στη τέταρτη φάση, όπως θα δούμε, της γλωσσικής απόδοσης του περιληπτικού κειμένου.

ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΕΣ;  Προσλήψεις 5.944 εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Εκτός από τα δομικά στοιχεία, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για ταξινόμηση σε πληροφοριακές μονάδες και οι μακροενότητες και οι παράγραφοι, στις οποίες συνήθως χωρίζουμε εκτενή διηγήματα και ολιγοσέλιδα κείμενα αντίστοιχα.

Δεύτερο βήμα είναι η διάκριση των πρωτευόντων στοιχείων από τα δευτερεύοντα και η επιλογή των πρώτων ως υλικού σύνθεσης της περίληψης, αφού γίνουν οι αναγκαίοι γνωστικοί, γνωσιακοί και γλωσσικοί μετασχηματισμοί. Συνήθως οι μικρής ηλικίας μαθητές επιλέγουν ως σημαντικό ό,τι είναι ασυνήθιστο και εντυπωσιακό και όχι ό,τι είναι σημαντικό για τη δομή του κειμένου.

Προκειμένου τα παιδιά να συγκρατήσουν τα κυριότερα στοιχεία του κειμένου, τους δίνονται ερωτήσεις στις οποίες πρέπει να απαντήσουν και έτσι απομονώνουν τα σημαντικά δομικά στοιχεία. Για αυτό έχουν ανάγκη από συστηματική διδασκαλία και εξάσκηση στην αναζήτηση των σημαντικών.

Για παράδειγμα, σε μία παράγραφο επιλέγονται ως πληροφοριακά ανώτερες οι θεματικές προτάσεις και οι κατακλείδες και αποκλείονται οι προτάσεις στήριξης των θεματικών. Επίσης ως κριτήριο επιλογής στοιχείων μπορεί να χρησιμοποιηθεί και το αξίωμα της συνάφειας, σύμφωνα με το οποίο επιλέγονται αυτά που έχουν άμεση αναφορά στο κεντρικό θέμα του κειμένου και αυτά που υπηρετούν τον ανώτερο στόχο του. Αυτό σημαίνει στη διδακτική πράξη ότι, αν έχει προηγουμένως εξαχθεί κεντρική ιδέα σε ένα κείμενο, ως σημαντικό και αξιόλογο επιλέγεται και αξιοποιείται κατά τη σύνθεση κάθε στοιχείο που στηρίζει τη κεντρική ιδέα.

Επομένως ως διδακτικές τεχνικές στήριξης των μαθητών κατά την επιλογή των σημαντικών χρησιμοποιούμε (α) τα δομικά στοιχεία του κειμενικού είδους στο οποίο ανήκει το κείμενο και (β) το γενικότερο σκοπό του κειμένου.

Τρίτο βήμα είναι ο μετασχηματισμός των κύριων σημείων και αποτελεί την «καρδιά» στη διαδικασία της σύνθεσης της περίληψης. Δεν είναι μόνο σημαντικό βήμα αλλά είναι και ιδιαίτερα δύσκολο, γιατί απαιτεί μετασχηματισμούς που δυσκολεύουν αρκετά τους μαθητές. Για αυτό προτείνονται οι παρακάτω τεχνικές που εξασφαλίζουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά της περίληψης.

Πρόκειται για τις τεχνικές (α) της εννοιολογικής αναγωγής, η οποία εντοπίζει στο αρχικό κείμενο ουσιαστικά που εκφράζουν παράλληλες έννοιες, τις οποίες στο περιληπτικό αποδίδει με την έννοια του γένους στην οποία οι εντοπισθείσες υπάγονται, (β) της αναγωγής δράσεων, όπου εντοπίζει στο αρχικό κείμενο ρήματα δράσης, τα οποία αποδίδει στο περιληπτικό με ένα ρήμα που εκφράζει το τελικό αποτέλεσμα των επιμέρους μορφών δράσης, τις οποίες δηλώνουν τα επιμέρους ρήματα. (γ)  Της λογικής κρίσης που εξετάζει αναλυτικά τα πληροφοριακά δεδομένα του αρχικού κειμένου, τα οποία στο περιληπτικό κείμενο αποδίδει με τη μορφή μονολεκτικής ή ολιγόλογης κρίσης. (δ) Η τεχνική του πλαγιότιτλου θεματικής πρότασης γενικεύει το πληροφοριακό υλικό της παραγράφου και το εκφράζει με τη μορφή της θεματικής πρότασης, που αποτελεί μορφή γενίκευσης των πληροφοριών. Τέλος, η τεχνική του πλαγιότιτλου δομικών στοιχείων εντοπίζει αρχικά ποιο από τα δομικά στοιχεία του κειμένου αναπτύσσει κάθε τμήμα του αρχικού κειμένου και έτσι προκύπτει το σχήμα δόμησης του κειμένου.

ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΕΣ;  Τα μέτρα που ισχύουν από 27/9 μέχρι 4/10 σε σχολεία, ΑΕΙ, Κολλέγια, ΙΕΚ, ΣΔΕ, Φροντιστήρια και ΚΞΓ

Τέταρτο βήμα είναι η γλωσσική απόδοση των μετασχηματισμών που προηγήθηκαν στο προηγούμενο βήμα. Αναγκαία εδώ είναι η γλωσσική αναδιατύπωση του αρχικού κειμένου, διότι η ύπαρξη φράσεων του αρχικού κειμένου στην περίληψη δηλώνει ότι δεν έγιναν οι αναγκαίοι μετασχηματισμοί του τρίτου βήματος και, κατά συνέπεια, δεν έχουμε καλής ποιότητας περίληψη.

Πέμπτο βήμα στη διαδικασία της σύνθεσης της περίληψης είναι η αναδιοργάνωση των πληροφοριών του αρχικού κειμένου ώστε με τη νέα της οργάνωση η περίληψη να παρουσιάζει με αμεσότερο τρόπο τις συσχετίσεις που αναφέρονται στο αρχικό κείμενο. Αυτό καθιστά το περιληπτικό κείμενο οικονομικότερο στη διατύπωση, δηλαδή συνοπτικότερο, χωρίς απώλειες στη πληρότητα της πληροφόρησης.

Οι περιλήψεις αφηγηματικών κειμένων, για παράδειγμα, οργανώνονται άριστα με βάση το χρονικό άξονα συσχέτισης, σύμφωνα με τον οποίο τα γεγονότα παρατίθενται με τη σειρά που έγιναν, χωρίς ετεροχρονικές αναφορές και εγκιβωτισμούς. Στα περιγραφικά κείμενα ανάλογο ρόλο παίζει ο χωρικός άξονας συσχέτισης  των περιγραφόμενων στοιχείων. Ο συγκριτικός άξονας μπορεί να χρησιμοποιηθεί  και σε περιγραφικά και σε πραγματολογικά κείμενα, δηλαδή αυτά που μελετούν τα κίνητρα, τη δράση ατόμων και κοινωνικών ομάδων και τα αποτελέσματα της δράσης τους.

Τέλος, πρέπει να επισημανθεί ότι η περίληψη, ως αυθεντικό και αυθύπαρκτο κείμενο, πρέπει να έχει όλα τα κειμενολογικά χαρακτηριστικά, ένα από τα οποία είναι και η δόμηση του κειμένου σύμφωνα με τα αποδεκτά για το είδος του σχήματα. Αυτό σημαίνει ότι οι άξονες συσχέτισης που θα επιλέγουν  πρέπει να εντάσσονται ανάλογα στο ευρύτερο σχήμα, δηλαδή την υπερδομή, του αφηγηματικού, περιγραφικού, επιχειρηματολογικού ή πραγματολογικού κειμένου. Έτσι, συχνά η περίληψη καταλήγει να έχει την κλασική δομή του είδους στο οποίο ανήκει. Σε κάθε περίπτωση, όμως, οι διαδικασίες αναδόμησης, μαζί με όλες τις διαδικασίες μετασχηματισμού που προηγήθηκαν, εντάσσουν με οργανικό τρόπο την πληροφόρηση του κειμένου στο πλαίσιο της προσωπικής γνώσης του μαθητή.

Οι μαθητές για να αφηγηθούν μια ιστορία περιληπτικά απαντούν στα ερωτήματα:

  • Πού και πότε συμβαίνουν τα γεγονότα της ιστορίας;
  • Ποιο είναι το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας;
  • Ποια άλλα πρόσωπα συμμετέχουν;
  • Με ποιο γεγονός ξεκινάει η ιστορία;
  • Με ποια γεγονότα ή πράξεις συνεχίζεται;
  • Πώς τελειώνει η ιστορία;
  • Τι σκέφτονται και τι αισθάνονται τα πρόσωπα (κυρίως το κεντρικό πρόσωπο) για ό, τι συνέβη;

Χρησιμοποιούμε:

  • Χρόνους του παρελθόντος (κυρίως παρατατικό, αόριστο αλλά και ιστορικό ενεστώτα για ζωντάνια και αμεσότητα).
  • Χρονικές (και αιτιολογικές) προτάσεις.
  • Χρονικούς συνδέσμους, χρονικά επιρρήματα, φράσεις που δηλώνουν χρόνο.
  • Ουσιαστικά και επίθετα στις περιγραφές.

Διαβάστε όλο το κείμενο εδώ
στην ιστοσελίδα της σχολικής συμβούλου Όλγας Μούσιου
https://www.olgamousiou.gr


 

Σχολιάστε το άρθρο

Το email σας δεν θα δημοσιευθεί Required fields are marked *

*

Δημοφιλή άρθρα



x

ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΤΕ ?

Προσλήψεις 5.944 εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Προσλήψεις 5.944 εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση, ...